نرم افزار های حل مسائل پژوهش عملیاتی

با ظهور کامپیوتر در قرن حاضر، زندگی و کار افراد بسیاری دستخوش تغییر گردیده است، چه بسا مشاغلی که بواسطه ظهور این نوظهور از میدان بیرون گذاشته شده و صاحبان این مشاغل بناچار بسراغ کسب درآمد از راهی دیگر رفته و قدم در وادی دیگری گذاشته اند.

اما این مساله یک روی سکه است و شاید بتوان گفت که یک روی کوچک قضیه است چرا که تعداد مشاغلی بخاطر حضور ریزپردازنده ها و رایانه ها ایجاد شده اند اصلاً قابل قیاس با مواردی که منجر به نابودی مشاغل شده است نبوده و نخواهد بود، بطوری که می توان گفت حضور ابزاری بنام کامپیوتر توانسته تأثیر معنا داری در ایجاد کسب و کار و دگرگونی مشاغل از خود بجای بگذارد، علاوه و بر این تأثیری که حضور کامپیوتر در افزایش کارایی و بهره وری غیر قابل انکار است و این تأثیر مختص به بخش و صنف خاصی نبوده و با شدت و ضعف همه علوم و رشته ها را متأثر ساخته که یکی از این علوم “تحقیق در عملیات” یا همان “پژوهش عملیاتی” است.

از یک طرف با استفاده بیش از تکنیکهای پژوهش عملیاتی بعد از جنگ جهانی دوم، و واقعی تر شدن مدلها، و از طرف دیگر درک اهمیت تصمیم گیری و ضرورت داشتن سرعت عمل در حل مسائل، نیاز به استفاده از ابزارهای محاسبه گر در این زمینه کاملا احساس می شد.

از آنجایی که مسائل پژوهش عملیاتی عموماً بزرگ بوده و زمان زیادی صرف حل آن می شد کارایی این روش ها را کمرنگ می نمود، خوشبختانه با حضور کامپیوتر این نقیصه برطرف گردید و در حال حاضر بزرگترین مسائل ( که شاید فقط نوشتن صورت مساله آن بسیار وقت گیر و پر هزینه باشد و نیاز به کاغذ بسیاری دارد ) در سریعترین زمان ممکن با پردازنده های پر قدرت و نرم افزارهای متنوع قابل حل است و نتایج حاصل از آن می تواند بسرعت در تصمیم گیری استفاده گردد.

مهمتر از این مساله، تغییر مداوم داده ها در شرایط واقعیست، که با استفاده از این ابزارها براحتی می توان بدون نوشتن مجدد مساله اصلی، تغییرات حاصل را دریافت نمود.

خوشبختانه با پیشرفت روز افزون تکنولوژی راه برای حل مسائل واقعی تر که روز به روز بر پیچیدگیشان افزوده می شود هموارتر می گردد و تصمیمات مدیران در شرایط واقعی تر اتخاذ شده و با در نظر گرفتن متغیرهای مختلف و پیچیده و تآثیرات آنها بر سود ( هزینه ) نتایج این تصمیمات مفیدتر خواهد بود.

 انواع نرم افزارهای مرتبط

بطور کلی در یک تقسیم بندی غیر رسمی می توان عنوان نمود سه نوع نرم افزار در این زمینه موجود است.

  1. نرم افزارهایی که شکلی ابتدایی داشته و عموماً تحت سیستم عامل داس کار می کنند. کار کردن با این نرم افزارها طبق دستورالعمل و به صورت مرحله به مرحله می باشد ( به توضیحات انگلیسی در هر مرحله دقت شود ). نام تعدادی از این نوع نرم افزار در زیر آورده شده است :
  • QSB
  • TORA
  • POM

  1. دسته دوم نرم افزارهایی هستند که برای استفاده از آنها می بایست اطلاعات مساله بهمراه دستورات مخصوص به آن مستقیماً وارد محیط نرم افزار گردد، بطور کلی می توان گفت برای استفاده از این نرم افزارها بایستی دستورات و کدهای مخصوص آن را دانست ( البته این نرم افزارها از قدرت بسیار زیادی بر خوردارند ولی کار با آنها کمی دشوار است).
  • GAMS
  • LINDO
  • LINGO

  1. دسته سوم نرم افزارهایی هستند که جهت سهولت استفاده به شکل گرافیگی بوده و ورود اطلاعات و گزارش گیری از آنها بسیار ساده می باشد ( البته نسبت به دسته قبل از قدرت کمتری برخوردارند ).
  • WINQSB
  • DS
  •  

  • البته اینها تمام نرم افزارهای موجود در این رابطه نیستند ولی تقریباً مهمترین آنها را در بر می گیرند ذکر این نکته نیز حائز اهمیت است که هدف پرداختن به جزئیات و آموزش تمام اجزاء نبوده بلکه تنها آشنایی مقدماتی با این نرم افزارها مد نظر قرار داشته است.
نام نرم‌افزار نوع مساله برخی قابلیت ها
GAMS برنامه‌ریزی خطی، غیرخطی، عدد صحیح، مختلط و … انواع محدودیت‌ها، تابع هدف متغیر تعریف می‌شود، پرقدرت‌ترین نرم‌افزار تحقیق در عملیات محسوب می شود.
GINO برنامه‌ریزی خطی و غیرخطی استفاده از روش حل ماتریسی، مساله مورد نظر به صورت کدهای ASCII ذخیره می‌شود، دارای help خوب، گزارش نهایی از حل مساله می‌دهد.
LINDO برنامه‌ریزی خطی، عدد صحیح، مختلط، صفر و یک حل به دو روش: ۱‌- مساله را خودبه‌خود حل کرده و گزارش نهایی بدهد؛ ۲‌- مرحله به مرحله آن را حل کند. دارای help خوب، شاملLindo/386 ,Super lindo, Lindo Student است که Super Lindo از همه قوی‌تر است.
LINGO برنامه‌ریزی خطی و غیرخطی قوی‌ترین نرم‌افزار OR بعد از GAMS، استفاده از مزایای Windows و help برقراری ارتباط با Excel، ابعاد مساله به طور عادی: ۱۶۰۰۰ متغیر، ۸۰۰۰ محدودیت.
DS برنامه‌ریزی خطی، حمل و نقل، تخصیص، نقطه سربسر، … محیط گرافیکی و ساده، امکان حل ترسیمی، امکان ویرایش، گزارش گیری همزمان و گرافیکی…
QSB برنامه‌ریزی خطی، مسائل حمل و نقل، برنامه‌ریزی پویا، تئوری صف، شبیه‌سازی و مدیریت پروژه … تهیه گزارش نهایی، حل مرحله به مرحله، امکانات ویرایشی (حذف و تعدیل محدودیت‌ها، تابع هدف و …) امکان دیدن قسمت خاصی از مساله، حل ترسیمی…
WINQSB برنامه‌ریزی خطی و عدد صحیح، حمل و نقل، برنامه‌ریزی پویا، تئوری صف، شبیه‌سازی و مدیریت پروژه… محیط کار مناسب، نمایش گرافیکی، گزارش نهایی، حل مرحله به مرحله، امکانات ویرایش…
TORA برنامه‌ریزی خطی، نظریه صف، موجودی مسائل حمل و نقل (۹۹ مبدأ،۹۹ مقصد) بر اساس متن کتاب «حمدی طه» نوشته شده، مساله را در قالب مخصوص خودش ذخیره می‌کند، تهیه گزارش در هر مرحله و گزارش نهایی، قابلیت ویرایش و اصلاح کلیه موارد.
POM جدول تصمیم، برنامه ریزی خطی، پیش بینی، حمل و نقل …

محیط ساده، گرفتن اطلاعات بصورت مرحله ای، گزارش نهایی…